Hersenkronkel

Er zijn in mijn ogen twee manieren waarop je jezelf kunt ontlopen en beide vermommen zich als iets anders. De eerste is het gebrek aan zelfreflectie, waarin je vooral ziet wat jou wordt aangedaan en nauwelijks wat jij zelf bijdraagt. Je voelt je overgeleverd aan omstandigheden, aan anderen, aan wat je niet hebt gekozen. De tweede is de overdaad aan zelfreflectie, waarin je jezelf zo intens onderzoekt dat je het vermogen verliest om nog eenvoudig te handelen. Je vertrouwt je eigen motieven niet meer en stelt elke impuls uit tot je hem volledig hebt begrepen.

Op het eerste gezicht lijken deze twee toestanden elkaars tegenovergestelde. In de ene kijk je te weinig naar jezelf, in de andere te veel. Maar beide hebben hetzelfde gevolg: je raakt verwijderd van je eigen vermogen om richting te geven aan je leven. In de ene toestand omdat je jezelf niet als oorzaak ziet, in de andere omdat je je eigen oordeel niet meer durft te vertrouwen.

Ik ken beide uitersten van binnenuit. Lange tijd bewoog ik ertussen. Soms gaf ik omstandigheden de schuld, soms analyseerde ik mezelf tot stilstand. Geen van beide bracht me verder. Pas toen ik leerde verantwoordelijkheid te nemen zonder mezelf te veroordelen, ontstond er beweging. Onder ogen komen - jezelf werkelijk zien - ligt namelijk niet in één van deze uitersten, maar in het waardevolle pad er tussenin: reflectie zonder té streng te zijn voor jezelf.

Wanneer je jezelf niet werkelijk onderzoekt, ontstaat er een verschuiving in hoe je de wereld ervaart. Teleurstellingen worden veroorzaakt door anderen. Mislukkingen zijn het gevolg van omstandigheden. Afwijzing bevestigt wat je al vermoedde: dat je afhankelijk bent van krachten buiten je invloed.

Je merkt misschien niet eens dat je jezelf hierin tekort doet. Het voelt niet als een keuze, maar als een constatering. Je beschrijft de werkelijkheid zoals die zich aandient. Maar wat ontbreekt, is de vraag naar je eigen positie daarin. Niet om jezelf te beschuldigen, maar om jezelf te herkennen als actief deelnemer.

Zonder dat besef ontstaat er een vorm van stilstand. Want als alles buiten je ontstaat, kan verandering ook alleen van buiten komen. Je wacht op andere mensen, andere kansen, andere omstandigheden. Je blijft alert op wat je wordt aangedaan, maar niet op wat je zelf vermijdt, uitstelt of in stand houdt.

Dit heeft een subtiel effect op je gesteldheid. Je voelt frustratie, maar die heeft geen duidelijk aangrijpingspunt. Je voelt boosheid, maar die blijft hangen omdat er niets is wat je kunt veranderen zonder eerst jezelf onder ogen te komen. Je begint je machteloos te voelen, niet omdat je geen kracht hebt, maar omdat je jezelf niet als bron van die kracht ervaart.

De slachtofferrol is zelden een bewuste keuze. Ze ontstaat juist door het ontbreken van bewustzijn, door het niet kijken. In het vermijden van de ongemakkelijke mogelijkheid dat je invloed hebt ... en dus ook verantwoordelijkheid.

Verantwoordelijkheid kan zwaar voelen. Ze betekent dat je niet alleen gevormd wordt, maar ook vormt. Dat je niet alleen ondergaat, maar ook bijdraagt. Het is eenvoudiger om te geloven dat je wordt voortgeduwd door wat buiten je ligt, dan te erkennen dat je soms zelf stil blijft staan.

Maar de prijs daarvan is hoog. Want wie zichzelf niet ziet, kan zichzelf ook niet verplaatsen. Je blijft waar je bent, zelfs wanneer je verlangt naar iets anders.

Aan de andere kant bestaat de toestand waarin je jezelf juist te intens onderzoekt. Je kijkt niet te weinig, maar te veel. Je laat geen gedachte passeren zonder haar te bevragen. Je vertrouwt je eerste gevoel niet. Je vraagt je af waar je motieven vandaan komen, of ze zuiver zijn, of je jezelf niet misleidt. Je wilt eerlijk zijn, volledig eerlijk - en juist daardoor wordt eerlijkheid een vorm van wantrouwen.

Je bestaat uit twee delen: degene die leeft en degene die observeert. Terwijl je spreekt, luister je naar jezelf. Terwijl je kiest, evalueer je je keuze. Terwijl je voelt, analyseer je je gevoel. Je staat nooit volledig in wat je doet, omdat een deel van je erbuiten blijft staan.

Dit creëert een afstand die moeilijk te overbruggen is. Je leeft je ervaring niet volledig; je beoordeelt je ervaring tegelijkertijd. Daardoor verliest het moment zijn spontaniteit. Alles moet eerst begrepen worden voordat het mag bestaan.

Langzaam tast dit je vermogen tot handelen aan. Je wilt zekerheid voordat je beweegt. Je wilt begrijpen voordat je vertrouwt. Maar volledig begrip komt zelden op tijd. En dus stel je uit. Niet omdat je niet wilt leven, maar omdat je het eerst volledig wilt doorzien.

Deze voortdurende twijfel put je uit. Niet fysiek, maar innerlijk. Je raakt vermoeid van je eigen blik. Je wilt vooruit, maar je eigen bewustzijn houdt je tegen. Je wordt voorzichtig met jezelf, alsof je iemand bent die je niet volledig kunt vertrouwen.

En zo ontstaat er opnieuw stilstand. Niet door blindheid, maar door overmatige scherpte. Niet omdat je jezelf niet ziet, maar omdat je jezelf niet meer toestaat eenvoudig te zijn.

Slotgedachte

Tussen deze twee uitersten ligt een moeilijk evenwicht. Het vraagt dat je bereid bent jezelf te zien, maar niet zo streng dat je jezelf verlamt. Dat je verantwoordelijkheid erkent zonder jezelf te veroordelen. Dat je jezelf onderzoekt, maar jezelf ook toestaat te handelen zonder volledige zekerheid.

Onder ogen komen betekent niet dat je alles begrijpt, en ook niet dat je niets bevraagt. Het betekent dat je jezelf serieus neemt als bron van beweging zonder jezelf te reduceren tot object van eindeloze analyse.

Je leeft niet om jezelf volledig te doorgronden. Je leeft om te bewegen, te kiezen, te veranderen - en om af en toe stil genoeg te zijn om jezelf onder ogen te komen, zonder daarin te verdwijnen.