Hersenkronkel

Ik ben niet creatief

Een opmerkelijke uitspraak. Vrijwel iedereen zegt namelijk dagelijks iets wat nog nooit eerder precies zo is gezegd, legt verbanden die alleen vanuit zijn of haar leven zichtbaar zijn en geeft bestaande ideeën een nieuwe betekenis. Afhankelijk van het onderzoek dat je leest, zegt ongeveer een kwart tot de helft van de mensen dat ze niet creatief zijn.

Misschien verwarren we creativiteit in dit geval met originaliteit. Terwijl creativiteit veel vaker begint waar iets bestaands door iemand anders' ogen wordt bekeken.

It's a small world after all

"Ik ben niet creatief" is een uitspraak die meestal gebaseerd is op een heel smalle definitie van creativiteit: iets bedenken wat nog nooit iemand heeft bedacht. Dat is een bijzonder ongelukkige maatstaf. Niet omdat de lat dan hoog ligt, maar omdat vrijwel niemand ooit iets volledig nieuws bedenkt.

Bijna alles wat mensen maken is een remix van oud en nieuw:

een gesprek bouwt voort op eerdere gesprekken
wetenschap bouwt voort op eerdere theorieën
muziek citeert, combineert en transformeert
software hergebruikt patronen
een goede coach zegt zelden iets wat letterlijk nog nooit gezegd is, maar zegt het op het juiste moment tegen de juiste persoon.

Toch twijfelt bijna niemand eraan dat hier creativiteit aan het werk is. De creativiteit zit niet in het materiaal, maar in dat wat wij als individu nieuw toevoegen aan het geheel.

Misschien is de creatieve wereld inderdaad kleiner dan we denken. Niet omdat er zo weinig nieuwe ideeën zijn, maar omdat vrijwel elk nieuw idee begint als een ontmoeting met een oud idee. En juist wat jij eraan toevoegt, zorgt ervoor dat de wereld voor de volgende persoon weer een beetje groter wordt.

Het keurslijf van originaliteit

Psychologen als Ronald Beghetto en James Kaufman stellen al jaren dat we creativiteit veel te vaak verwarren met uitzonderlijke genialiteit. Daardoor zien veel mensen hun eigen dagelijkse creativiteit eenvoudigweg over het hoofd.

Zij introduceerden het Four-C Model omdat zij vonden dat creativiteit te vaak werd gereserveerd voor uitzonderlijke prestaties zoals die van Einstein, Mozart en Picasso. Ze onderscheiden:

Big-C: historisch baanbrekende creativiteit
Pro-c: professionele creativiteit
Little-c: alledaagse creativiteit
Mini-c: nieuwe en persoonlijk betekenisvolle interpretaties tijdens leren en ervaren.

Volgens hen is iemand dus al creatief wanneer hij of zij bestaande kennis op een nieuwe, persoonlijk betekenisvolle manier begrijpt. Creativiteit ontstaat dus ook doordat iets bestaands door een uniek mens heen een andere betekenis krijgt.

Teresa Amabile heeft veel invloed gehad op creativiteitsonderzoek. Haar werk laat zien dat creativiteit ontstaat uit een combinatie van:

vakkennis
creatieve denkvaardigheden
intrinsieke motivatie.

Niet uit het voortdurend produceren van volledig nieuwe ideeën. Bovendien laat haar onderzoek zien dat een omgeving die mensen voortdurend beoordeelt op uitzonderlijke originaliteit juist creativiteit kan onderdrukken, omdat mensen risicomijdend worden.

Carol Dwecks' werk gaat niet specifiek over creativiteit, maar wel over talent. Wanneer iemand gelooft:

"Creatief ben je of ben je niet."

zal die persoon minder experimenteren, sneller afhaken en fouten vermijden. Wanneer creativiteit wordt gezien als iets dat zich ontwikkelt, neemt juist de bereidheid toe om te proberen, te combineren en te leren.

Als we in een creatief proces met z'n allen altijd alleen maar naar Big-C streven, leggen we onszelf een te strak keurslijf van originaliteit op. Een te smalle definitie kan mensen zelfs verlammen in hun creativiteit.

Een nieuw idee voelt vaak als een new sensation: een plotseling inzicht dat er eerder nog niet was. Toch is het zelden een schepping uit het niets. Zoals een melodie voortbouwt op bestaande noten en een gesprek voortbouwt op eerdere gedachten, zo ontstaat creativiteit uit het leggen van nieuwe verbindingen tussen wat al bestaat.

Uit het keurslijf

Als we in ogenschouw nemen dat creativiteit veelal ontstaat door voortbouwen op elkaars ideeën, dan komen we al snel uit bij een cruciaal onderdeel in het creatieve proces: de brainstorm. We zijn dan vaak helemaal niet op zoek naar Big-C, maar juist naar Pro-c en Little-c.

Wellicht is het goed om aan het begin van een creatief proces daar bewust bij stil te staan: hoe maken we onze creatieve kant wakker voor een succesvolle brainstormsessie.

Stel je oordeel uit

Creativiteit begint met het uitstellen van een oordeel. Alex Osborn formuleerde vier basisprincipes voor een brainstormsessie:

Stel kritiek uit
Ga voor veel ideeën
Verwelkom wilde ideeën
Bouw voort op ideeën van anderen.

Dat eerste principe is misschien wel het belangrijkste. Zodra mensen denken dat alleen volledig originele ideeën welkom zijn, gaan ze zichzelf beoordelen voordat ze hun idee uitspreken. Zodra ideeën te vroeg worden afgeschoten, is er niets meer om op voort te bouwen. En juist dat voortbouwen op elkaars ideeën vormt de kern van een goede brainstorm.

Creativiteit ontstaat niet alleen door nieuwe ideeën te bedenken, maar juist door bestaande ideeën te combineren en verder te ontwikkelen. Het proces is juist ontworpen om ideeën op elkaar te laten voortbouwen.

Creëren door iteratie

Creativiteit ontstaat ook door iteratie. Design Thinking zegt: "Maak iets, leer ervan en verbeter het". Belangrijke elementen zijn:

empathie
probleemdefinitie
ideevorming
prototype
testen
opnieuw beginnen.

Een prototype is vrijwel nooit origineel in de zin van "uit het niets ontstaan". Het is een eerste combinatie van bestaande inzichten, die vervolgens steeds wordt aangepast. Ook hier zit dus creativiteit in voortbouwen c.q. transformeren.

Samenvattend

Creativiteit is vaak meer een sociaal proces dan een individuele kwaliteit:

Jij bouwt voort op mijn idee
Ik bouw voort op jouw idee
Een volgende persoon ziet weer iets anders.

Een creatief proces draait niet om het onmiddellijk herkennen van goede ideeën, maar om het lang genoeg in leven houden van onvolmaakte ideeën zodat ze zich kunnen ontwikkelen.

De mythe van originaliteit

Absolute originaliteit, schepping uit het niets, is misschien helemaal geen bruikbaar criterium. Vele grote namen in de wetenschap, kunst en literatuur hebben hun werk gebaseerd op dat van anderen. Einstein en Picasso worden vaak als hét toonbeeld van originaliteit gezien. Zodra je hun werkgeschiedenis bekijkt, zie je iets anders dan absolute originaliteit.

Einstein:

bouwde voort op Maxwell, Lorentz, Poincaré, Mach en vele anderen
kende de bestaande problemen door en door
combineerde bestaande inzichten op een nieuwe manier.

Picasso:

liet zich inspireren door Afrikaanse maskers
bouwde voort op Cézanne
ontwikkelde het kubisme samen met Braque
herinterpreteerde voortdurend bestaand werk.

Hun genialiteit zat dus niet in schepping uit het niets, maar in het leggen van verbindingen die anderen nog niet hadden gelegd. Het menselijk brein werkt nu eenmaal met bestaande ervaringen, herinneringen, concepten en waarnemingen. Elk nieuw idee ontstaat uit een nieuw netwerk van bestaande elementen.

Einstein discussieerde intensief met collega's, correspondeerde met andere natuurkundigen en zijn eerste manuscripten werden kritisch gelezen. Picasso ontwikkelde het kubisme in voortdurende wisselwerking met Braque en verkeerde midden in de Parijse kunstwereld.

Hun creativiteit was dus óók sociaal, maar de synthese vond grotendeels plaats in hun eigen hoofd. Big-C creatievelingen creëren vaak na de interactie met anderen, laten ideeën rijpen in afzondering en samenwerking met anderen levert hen de bouwstenen voor een individuele synthese.

Tot slot

Misschien is "Ik ben niet creatief" helemaal geen uitspraak over jezelf. Misschien zegt die uitspraak vooral iets over de definitie van creativiteit die je ooit hebt geleerd.

Zodra je creativiteit niet langer ziet als schepping uit het niets, maar als het vermogen om bestaande ideeën een nieuwe betekenis, samenhang of bestemming te geven, blijkt jouw eigen aandeel ineens veel groter dan je dacht. Die ene terloopse opmerking, die ene herinnering, dat ene onverwachte verband: het kan zomaar de bouwsteen zijn waarop iemand anders verdergaat.

Misschien ben je dus niet minder creatief dan je dacht. Misschien heb je creativiteit alleen te lang verward met originaliteit.